من درست نفهميدم كه چه مىگويد . ايرادى كه به نظر ما مىرسد اين نيست كه بنا بر اصول ماركسيسم ايدئولوژى هيچ نقشى ندارد و هيچ عاملى نيست ؛ نه ، بالاخره فكر است . هيچ كس منكر نيست كه فكر ، خودش يك عاملى است ، ولى ما مىگوييم بنا بر اصول ماركسيسم افكار صددرصد تابع شرايط اقتصادى است ، يعنى از كادر شرايط اقتصادى نمىتواند خارج باشد و نقش يك عامل صددرصد تابع را بازى مىكند . ايرادى كه مىخواهند بگيرند اين خواهد بود كه نقش ايدئولوژى ، نقش يك عامل صددرصد تابع غيرقابل انحراف از اصول خودش خواهد بود . بنابراين امكان ندارد كه يك نفر بيايد وجدان كاذب بسازد . امكان ندارد كه يك كارگرى كه در چنين شرايطى قرار گرفته و شرايط اقتصادى ايجاب مىكند كه وجدانش اين باشد ، يك نفر بيايد يك وجدان كاذب به او بدهد . اصلًا وجدان كاذب معنى ندارد . وجدان هميشه يك جور است ، صادق و كاذب ندارد . اين را شما جواب بدهيد ، نه اينكه مغلطه كنيد و بگوييد : شما گفته‌ايد كه از نظر ماركسيسم ، ايدئولوژى هيچ نقشى در تاريخ ندارد . خير ، نقش دارد . ما نگفتيم ايدئولوژى از نظر شما نقشى ندارد . ما مىگوييم نقشش فقط تابع بودن است . شرايط اقتصادى - همين‌طور كه خودتان مىگوييد - فكر را به وجود مىآورد ؛ فكر ، ميل و اراده را به وجود مىآورد ؛ ميل و اراده ، عمل را به وجود مىآورد و عمل ، تغييرات در وضع اجتماع را به وجود مىآورد ، ولى به اين شكل است كه هرگز از آن تخلف نمىكند . بعد تحت اين مغلطه كه « خير ، ايدئولوژى هم نقش دارد » مىافتيد در مسئلهء وجدان كاذب ، در حالى كه وجدان كاذب ديگر معنى ندارد . در فصلى تحت عنوان « ساختمان اقتصادى و ساختمان ايدئولوژى » مىگويد : در ضمن مطالعهء ماترياليسم تاريخى ديديم كه تاريخ اجتماعى به اين ترتيب در مىآيد : انسان به وسيلهء عمل خود موجد تاريخ است ( اين درست ) « 1 » و اين عمل هم ناشى از ميل انسانى است ( اين هم درست ) ، ميل نيز از افكار سرچشمه مىگيرد ( اين هم درست ) و ديديم آن چيزى كه

--> ( 1 ) [ عبارات داخل پرانتز از استاد شهيد است . ]